इथेही मित्र
बनले शत्रू
गेली अनेक वर्षे सौदी अरेबिया आणि संयुक्त अरब अमिराती प्रत्येक आघाडीवर एकत्र काम करायचे; परंतु गेल्या काही वर्षांमध्ये परिस्थिती बदलली आहे. त्यांच्यातील अविश्वासाची दरी इतकी रुंदावली, की आज शत्रुत्वात बदलली. आता येमेन मुद्द्यावरून सौदी अरेबिया आणि संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये तणाव वाढला आहे. सौदी अरेबिया आणि संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये येमेनच्या भूमीवर संघर्ष सुरू झाला आहे. सौदी अरेबियाने येमेनमध्ये संयुक्त अरब अमिरातीच्या मालकीच्या शस्त्रास्त्रांच्या मालवाहतुकीवर हवाई हल्ला केला. यामुळे सौदी अरेबिया आणि संयुक्त अरब अमिरातीमधील संबंध ताणले गेले. सौदी सैन्याने येमेनमधील मुकाल्ला या दक्षिणेकडील बंदरावर वारंवार बॉम्बहल्ला केला. त्यामुळे दोन्ही देशांमधील तणाव वाढला. परिस्थिती इतकी बिकट झाली, की येमेनमधील सौदी समर्थित सरकारने संयुक्त अरब अमिरातीच्या सैन्याला देश सोडण्यासाठी 24 तासांचा अल्टिमेटम दिला. त्यानंतर, संयुक्त अरब अमिरातीनेही घाईघाईने आपले उर्वरित सैन्य मागे घेतले. संयुक्त अरब अमिरातीच्या संरक्षण मंत्रालयाने एक निवेदन जारी केले, की ते येमेनमधील आपली उर्वरित लष्करी उपस्थिती संपवेल. इतिहासात मागे वळून पाहिले, तर लक्षात येईल, की दोन्ही देशांमधील शत्रुत्व नवीन नाही. दोघे चांगले मित्र राहिले आहेत. अनेकदा आखाती देशांमध्ये या दोन्ही देशांमधील मैत्रीचे दाखले जात होते; परंतु काही हितसंबंधांमुळे ही मैत्री आता शत्रुत्वात बदलली आहे. सौदी अरेबिया आणि संयुक्त अरब अमिराती (यूएई) हे आखाती प्रदेशातील दोन प्रमुख मुस्लिम देश एके काळी कट्टर मित्र होते. त्यांनी अरब जनांदोलनांपासून येमेन युद्धापर्यंत अनेक कारवायांप्रसंगी एकत्र काम केले; पण आता परिस्थिती बदलली आहे.
आर्थिक स्पर्धा, प्रादेशिक प्रभाव आणि वेगवेगळ्या रणनीतींमुळे त्यांना शत्रू बनवले आहे. ही कहाणी शतकानुशतके जुन्या संबंधांपासून सुरू होते आणि आजच्या भू-राजकीय तणावापर्यंत पोहोचते. सौदी अरेबिया सुरुवातीपासूनच संयुक्त अरब अमिरातीचा समर्थक होता. दोन्ही देश सुन्नी मुस्लिमबहुल राजेशाही आहेत. दोघांची अर्थव्यवस्था तेलावर अवलंबून आहे. आखातातील इराणच्या वाढत्या प्रभावाबद्दलची चिंता आणि आखाती प्रदेशात स्थैर्य राखण्याचे सामायिक ध्येय यामुळे त्यांना जवळ आणले गेले होते. दोघांमधील दीर्घकालीन मैत्रीमध्ये इराण हा एक घटक आहे. दोन्ही देशांची मैत्री 2010 च्या दशकाच्या सुरुवातीला घट्ट झाली. क्राउन प्रिन्स मोहम्मद बिन सलमान (एमबीएस) आणि युएईचे शासक मोहम्मद बिन झायेद (एमबीझेड) यांनी आपले वैयक्तिक संबंध मजबूत केले. ते इस्लामिक कट्टरतावाद आणि इराणविरुद्ध एकत्र आले. तथापि, हळूहळू तेढ निर्माण झाली. सौदी अरेबिया आणि संयुक्त अरब अमिराती हे आखाती प्रदेशात सुरक्षेचे दोन मजबूत आधारस्तंभ मानले जात. 2011 मध्ये जेव्हा अरब स्प्रिंग क्रांतीला वेग आला, तेव्हा त्यांनी येमेनमध्ये इराण समर्थित हौथींविरुद्ध युती स्थापन केली. 2011 च्या अरब स्प्रिंग क्रांतीने मध्य पूर्वेतील राजकारणाला हादरवून टाकले.
2011 मध्ये, संयुक्त अरब अमिराती आणि सौदी अरेबियाने इस्लामी चळवळींविरुद्ध संयुक्त आघाडी स्थापन केली. त्यांनी बहरीनमधील उठाव दडपण्यासाठी संयुक्त सैन्य पाठवले आणि 2013 मध्ये इजिप्तमधील मुस्लिम ब्रदरहूड सरकारच्या लष्करी हकालपट्टीसाठी सहकार्य केले. मार्च 2015 मध्ये दोन्ही देशांनी हुथी बंडखोरांविरुद्ध लष्करी मोहीम सुरू केली. संयुक्त अरब अमिरातीने सैन्य पुरवले, तर सौदी अरेबियाने हवाई शक्ती पुरवली. तथापि, 2019 मध्ये संयुक्त अरब अमिरातीने आपले सैन्य मागे घेतले आणि दक्षिणी फुटीरतावाद्यांना (एसटीसी) पाठिंबा दिला, तर सौदी अरेबिया येमेनी सरकारसोबत राहिला. हा पहिला मोठा वाद होता. जून 2017 मध्ये दोन्ही देशांनी कतारवर दहशतवादाला पाठिंबा देण्याचा आरोप करत बहिष्कार टाकला. 2021 च्या ‘अल-उला’ शिखर परिषदेत सौदी अरेबियाने कतारशी समेट केला, तर संयुक्त अरब अमिरातीने सौम्य भूमिका घेतली. 2022 मध्ये संयुक्त अरब अमिराती-इस्रायल व्यापार 2.5 अब्ज डॉलरपर्यंत पोहोचला; परंतु सौदी अरेबियाने त्यापासून स्वतःला दूर केले. अरब अमिरातीची इस्रायलशी असलेली जवळीक हे शत्रुत्वाचे एक प्रमुख घटक होते.
जुलै 2021 मध्ये संयुक्त अरब अमिरातीने ‘ओपीईसी’मध्ये सौदी अरेबियाच्या नेतृत्वाखालील उत्पादन कपात रोखली आणि आपल्या बेसलाइनमध्ये वाढ करण्याची मागणी केली. फेब्रुवारीमध्ये सौदी अरेबियाने परदेशी कंपन्यांना रियाधमध्ये मुख्यालय स्थापन करण्यास सांगितले आणि दुबईला आव्हान दिले. जुलैमध्ये सौदी अरेबियाने संयुक्त अरब अमिरात मुक्त क्षेत्रांमधून आयातीवरील शुल्क उठवण्यास नकार दिला. सुदानी गृहयुद्ध एप्रिल 2023 मध्ये सुरू झाले. या वेळी संयुक्त अरब अमिरातीने ‘रॅपिड सपोर्ट फोर्सेस’ला शस्त्रे पुरवली, तर सौदी अरेबियाने सुदानी सशस्त्र दलांना पाठिंबा दिला आणि युद्धबंदी चर्चा आयोजित केली. येमेनमध्ये याच महिन्यात संयुक्त अरब अमिराती समर्थित ‘एसटीसी’ने सौदी अरेबियाची ‘लाल रेषा’ ओलांडून हद्रामौत तेलक्षेत्रे ताब्यात घेतली. सौदी जेट आणि संयुक्त अरब अमिराती यांच्यात शत्रुत्व सुरू झाले. शत्रुत्वाचा मुख्य स्रोत येमेनमधील मुकाल्ला हे दक्षिणेकडील बंदर होते.
सौदीच्या नेतृत्वाखालील युतीने मुकाल्ला बंदरावर हवाई हल्ला केला. सौदी अरेबियाच्या मते त्यांनी संयुक्त अरब अमिराती समर्थित फुटीरतावाद्यांना परदेशी लष्करी मदत पोहोचवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या गोदीला लक्ष्य केले. सौदी अरेबियाने स्पष्टपणे सांगितले, की हा हल्ला संयुक्त अरब अमिरातीच्या शस्त्रास्त्रांच्या मालवाहतुकीला लक्ष्य करत होता. तथापि, संयुक्त अरब अमिरातीने सौदी अरेबियाचे दावे फेटाळून लावले आणि म्हटले, की हल्ला केलेल्या मालवाहतुकीत शस्त्रे नव्हती, तर संयुक्त अरब अमिरातीच्या लष्करासाठी पुरवठा आणि उपकरणे होती. ही पहिली आणि नवीनतम थेट चकमक होती. या महिन्याच्या सुरुवातीपासूनच सौदी अरेबिया आणि संयुक्त अरब अमिराती या आखाती देशांमधील तणाव सातत्याने वाढत आहे. संयुक्त अरब अमिरातीने केलेल्या घोषणेमुळे हा तणाव कमी होत असल्याची अटकळ निर्माण झाली. असे असूनही, दोन्ही देशांच्या भू-राजकीय महत्त्वाकांक्षांमधील संघर्ष अधिकाधिक स्पष्ट होत आहे.