अपयशात दिसला आशेचा किरण

अलिकडे इस्रो‌’च्या दोन मोहिमा अयशस्वी झाल्या. ‌‘इस्त्रो‌’च्या माध्यमातून परकीय चलन मिळवून देशाला अर्थकारणाचे नवे साधन मिळवून देताना हे अपयश चिंताजनक ठरले. मात्र याच सुमारास भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेच्या अयशस्वी पीएसएलव्ही-सी 62 मोहिमेतील स्पेनच्या ‌‘ऑर्बिटल पॅराडाइम‌’चे किड नावाचे उपकरण अंतराळयानापासून यशस्वीरित्या वेगळे झाले आणि पृथ्वीवर डेटा प्रसारित करण्यासदेखील सुरुवात केली.

पृथ्वीवर लक्ष ठेवणारा म्हणजेच निरीक्षण करणारा उपग्रह, इतर उपकरणे आणि 16 पेलोड घेऊन जाणारे भारतीय रॉकेट अलिकडेच प्रक्षेपणानंतर आपल्या नियोजित मार्गावरून भरकटले. भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था म्हणजेच ‌‘इस्रो‌’च्या विश्वासार्ह मानल्या जाणाऱ्या प्रक्षेपण यानासाठी हा आणखी एक मोठा धक्का मानला जात आहे. ‌‘पोलर सॅटेलाइट लाँच व्हेइकल‌’ला (पीएसएलव्ही) अवघ्या आठ महिन्यांमध्ये दुसऱ्यांदा अपयश आले आल्यामुळे विश्वासार्हतेला धक्का बसला. आतापर्यंतच्या सुमारे 60 पैकी 90 टक्क्यांहून अधिक मोहिमा यशस्वी ठरल्या आहेत. ‌‘पीएसएलव्ही-सी62‌’ने श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रातून उड्डाण केले. या रॉकेटमधून इओएस-ए1 निरीक्षण उपग्रहासह भारत आणि परदेशातील स्टार्टअप्स आणि शैक्षणिक संस्थांनी विकसित केलेले आणखी 15 पेलोड नेले जात होते. ‌‘इस्रो‌’च्या ‌‘मिशन कंट्रोल‌’नुसार उड्डाणाच्या बहुतांश वेळेत रॉकेटची कामगिरी सामान्य होती; मात्र नंतर अचानक तांत्रिक बिघाड झाला आणि रॉकेट आपल्या मार्गावरून भरकटले. ‌‘पीएसएलव्ही-सी62/इओएस-एन1‌’ मोहिमेदरम्यान रॉकेटच्या उड्डाणमार्गात विचलन दिसून आले. ज्या मार्गाने मिशन पुढे जाणे अपेक्षित होते, त्या मार्गावर ते पुढे जाऊ शकले नाही. ‌‘पीएसएलव्ही‌’ हा भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमाचा एक महत्त्वाचा आधार आहे. याच रॉकेटने चांद्रयान-1 आणि आदित्य-एल1 सौर वेधशाळेसारख्या महत्त्वाच्या मोहिमा यशस्वीपणे प्रक्षेपित केल्या आहेत. दरम्यान, ‌‘इस्रो‌’च्या एका प्रक्षेपणाद्वारे आकाशात झेपावलेल्या स्पेनच्या ‌‘स्टार्टअप ऑर्बिटल पॅराडाइम‌’ने याच सुमारास आश्चर्यचकित केले.
गेल्या वर्षी ‌‘पीएसएलव्ही-सी61‌’ मिशन अपयशी ठरल्यावर चौकशी समिती नेमण्यात आली होती आणि त्रुटी दुरुस्त केल्याचे सांगण्यात आले होते; मात्र प्रत्येक रॉकेट आणि प्रत्येक मोहीम वेगळी असते. ‌‘पीएसएलव्ही-सी62‌’चे अपयश ‌‘इस्रो‌’साठी मोठा धक्का आहे. या वेळी सात देशांचे उपग्रहही या मोहिमेत होते आणि या अपयशामुळे ते सर्व नष्ट झाले. ‌‘इस्रो‌’च्या प्रतिमेला यामुळे धक्का बसला असला, तरी ‌‘इस्रो‌’ भविष्यात ही मोहीम अधिक ताकदीने पूर्ण करेल. ‌‘पीएसएलव्ही‌’ हे खूप चांगले रॉकेट आहे. आतापर्यंत याच्या 64 उड्डाणांपैकी फक्त पाचच अपयशी ठरले आहेत. त्यामुळे अपयश आले, तरी त्याने खचून जाण्याचे काहीच कारण नाही. मागील मोहिमेमधील त्रुटी दूर करून हे रॉकेट लवकरच पुन्हा लाँच केले जाईल, अशी अपेक्षा आहे. मागच्या अपयशानंतर ‌‘इस्रो‌’ने नंतर सुमारे आठ महिन्यांसाठी सर्व ‌‘पीएसएलव्ही‌’ प्रक्षेपणे थांबवली आणि या काळात कठोर गुणवत्ता नियंत्रणाचे उपाय राबवले गेले. तिसऱ्या टप्प्याचे डिझाइन मजबूत केल्याचे सांगण्यात आले, तरी या वेळीही अपयश आले. मागील वर्षीच्या मिशनच्या अपयशाचे कारण इंजिनच्या कम्बशन चेंबरमधील (ज्वलन कक्षातील) दाब अचानक कमी होणे हे होते; मात्र ‌‘फेल्युअर ॲनॅलिसिस कमिटी‌’चा अहवाल जाहीर करण्यात आला नाही. सोमवारी झालेल्या अपयशाचे कारण अद्याप स्पष्ट नाही; पण तेही अशाच प्रकारचे असू शकते.
भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेच्या अयशस्वी पीएसएलव्ही-सी62 मोहिमेतील एक असलेल्या ‌‘किड‌’ने मात्र महत्वाची माहिती नोंदवली आहे. जगाने गृहीत धरले, की ‌‘इस्रो‌’चे अभियान पूर्णपणे अयशस्वी झाले आहे आणि कोट्यवधी रुपये किमतीचे उपग्रह अवकाशाच्या अंधारात हरवले; परंतु आशेच्या एका छोट्या किरणाने सर्वांना आश्चर्यचकित केले. स्पेनच्या ‌‘ऑर्बिटल पॅराडाइम‌’ने म्हटले आहे, की त्यांचे ‌‘केस्ट्रेल इनिशियल डेमॉन्स्ट्रेटर‌’ (किड) हे इस्रोने प्रक्षेपित केलेले उपकरण अंतराळ यानापासून केवळ यशस्वीरित्या वेगळे झाले नाही, तर पृथ्वीवर डेटा प्रसारित करण्यासदेखील सुरुवात केली. ‌‘ऑर्बिटल पॅराडाइम‌’ अशा तंत्रज्ञानावर काम करत आहे, जे अवकाशाचे औद्योगिकीकरण सक्षम करू शकते. त्याचे प्राथमिक उद्दिष्ट अवकाशातून पृथ्वीवर वारंवार, कार्यक्षम आणि सुलभ उड्डाणे प्रदान करणे आहे. ‌‘किड‌’ हा कंपनीच्या प्रस्तावित वाहन, कर्नलचा एक नमुना आहे, एक स्केल-डाउन आवृत्ती आहे. कर्नल कक्षामधून पृथ्वीवर 120 किलोग्रॅमपर्यंतचे पेलोड परत आणण्यासाठी डिझाइन केले जात आहे. कंपनीचे सह-संस्थापक आणि ‌‘सीईओ‌’ फ्रान्सिस्को कॅचियाटोर यांच्या मते ‌‘किड‌’च्या प्रक्षेपणाचा उद्देश वातावरणीय पुनर्प्रवेशाच्या कलेवर प्रभुत्व मिळवणे हा होता. त्यांनी स्पष्ट केले, की अंतराळयानाने अंतराळातून परत येताना पृथ्वीवर अनुभवलेल्या परिस्थिती पुन्हा निर्माण करणे अशक्य आहे. म्हणूनच, भविष्यातील अंतराळ कार्गो मोहिमांमध्ये ‌‘किड‌’चा डेटा कंपनीसाठी एक मैलाचा दगड ठरेल.
13 जानेवारी रोजी सकाळी अंदाजे 44.4 मीटर उंच असलेले चार-टप्पे असलेले ‌‘पीएसएलव्ही सी-62‌’ रॉकेट नियोजित वेळेनुसार प्रक्षेपित करण्यात आले. ‌‘ईओएस-एन1‌’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या मोहिमेचा उद्देश प्रामुख्याने एक प्राथमिक पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह आणि अनेक सहप्रवासी उपग्रह 512 किलोमीटर उंचीच्या सूर्य-समकालिक कक्षेत ठेवणे हा होता. संपूर्ण उड्डाण कालावधी अंदाजे 17 मिनिटे होता. प्रक्षेपणाचे सुरुवातीचे टप्पे सामान्य होते. ‌‘मिशन कंट्रोल सेंटर‌’कडून शास्त्रज्ञांनी सतत रिअल-टाइम अपडेट्स दिले आणि पहिल्या दोन टप्प्यांसाठी सर्व काही योजनेनुसार चालले असल्याचे दिसून आले. तथापि, रॉकेटचा तिसरा टप्पा (पीएस 3) सक्रिय घोषित झाल्यानंतर परिस्थिती बदलली. या टप्प्यादरम्यान रॉकेटच्या उड्डाणमार्गात एक अडथळा दिसून आला. ‌‘इस्रो‌’चे प्रमुख व्ही. नारायणन यांनी सांगितले, की तिसऱ्या टप्प्यात ‌‘स्ट्रॅप-ऑन मोटर्स‌’च्या जोरावर, रॉकेटला त्याच्या उड्डाणमार्गात अडथळा आणि विचलनाचा अनुभव आला. यामुळे रॉकेट त्याच्या इच्छित उंचीवर आणि कक्षेत पोहोचू शकले नाही. या मोहिमेत समाविष्ट असलेल्या 16 उपग्रहांपैकी 15-परदेशी पृथ्वी निरीक्षण पेलोडसह-त्यांच्या इच्छित कक्षेत स्थान मिळवण्यात अयशस्वी झाले; परंतु ‌‘ऑर्बिटल पॅराडाइम‌’चा ‌‘किड‌’ एक वेगळीच कथा बनला. अडथळ्यांना न जुमानता, ‌‘किड‌’ ‌‘पीएसव्हीएल सी 62‌’पासून वेगळे झाले, चालू झाले आणि डेटा प्रसारित केला.
‌‘किड‌’ हा प्रत्यक्षात ‌‘री-एंट्री व्हेईकल‌’चा एक छोटा नमुना आहे, जो तांत्रिक चाचणी म्हणून मोहिमेत समाविष्ट करण्यात आला होता. या मोहिमेत अनेक महत्त्वाचे भारतीय आणि परदेशी उपग्रह होते. ते अयशस्वी झाले. अयशस्वी उपग्रह आता अवकाशातील कचऱ्याच्या रूपात अवकाशात वाहून जाऊ शकतात, परंतु ‌‘किड‌’ चे यश अपयशामध्येही शिकण्यासाठी आणि आशेसाठी जागा असते, हे दर्शवते. येत्या काही दिवसांमध्ये ‌‘इस्रो‌’च्या तपास अहवालातून तिसऱ्या टप्प्यात काय चूक झाली आणि भविष्यात अशा घटना कशा टाळता येतील हे स्पष्ट होईल. खासगी स्टार्टअप कंपन्यांनी बनवलेले पेलोड वाहून नेणारे व्यावसायिक उपग्रह प्रक्षेपित करण्याची मोहीम अयशस्वी होण्याची ही पहिलीच वेळ होती. हा उपग्रह धोरणात्मकदृष्ट्या महत्त्वाचा असण्याची अपेक्षा होती. एका अर्थाने तो केवळ सीमा सुरक्षेसाठी डोळा म्हणून काम करणार नव्हता, तर मातीचे प्रकार उघड करून शेतीतही क्रांती घडवून आणणार होता. आता आपल्या लष्करी देखरेख क्षमता वाढवण्याच्या उद्दिष्टाला विलंब होण्याची भीती आहे. परदेशी उपग्रह प्रक्षेपित करण्यात अपयश आल्याने ‌‘इस्रो‌’च्या जागतिक व्यावसायिक बाजारपेठेवरही परिणाम होऊ शकतो. मात्र, अंतराळ संशोधन ही एक सातत्यपूर्ण चालणारी प्रक्रिया आहे. अशा परिस्थितीत, यश आणि अपयश स्वाभाविक आहे.
‌‘पीएसएलव्ही-सी 62‌’ च्या अपयशाच्या गंभीर समस्येमुळे अमेरिकन नेव्हिगेशन सिस्टीमवरील आपले अवलंबित्व वाढेल. ‌‘पीएसएलव्ही‌’ पुन्हा उड्डाण करण्यासाठी किमान सहा महिने घेईल. यामुळे आपल्या इतर अनेक मोहिमांचा वेग मंदावू शकतो, तरीही चांद्रयान-1, मंगळयान आणि आदित्यसारख्या यशदायी योजना राबवणाऱ्या संस्थेकडून देशाच्या खूप अपेक्षा आहेत. ‌‘इस्त्रो‌’ ने अपयशांना आव्हान म्हणून वारंवार स्वीकारले आहे आणि दुप्पट ताकदीने उभे राहिले आहे. हे आव्हान अवकाश शास्त्रज्ञांसाठी नवीन सुधारणा करण्याची संधी आहे.

खास बात

जनार्दन पाटील

(अद्वैत फीचर्स)

विमानतळ बाजारपेठेला नवे धुमारे

विमानतळांना विमान प्रवाशी वाहतूक करणाऱ्या कंपन्यांकडून मिळणाऱ्या महसुलातूनच उत्पन्न मिळत होते. विमान थांब्याचे भाडेही उत्पन्नाचे एक साधन होते; परंतु आता वाढीचा पुढील टप्पा अधिक विमानसेवा पुरवण्याने नव्हे, तर अधिक हुशारीने विक्री करण्याने येणार आहे. भारताच्या नवीन विमान वाहतूक अर्थव्यवस्थेत आकाश ही आता मर्यादा राहिलेली नाही. तीच आता एक बाजारपेठ बनली आहे.

भारतातील विमानतळांसाठी सीट अपग्रेड आणि लाउंजसह पूरक उत्पन्न आता नफ्याचे एक प्रमुख साधन बनले आहे. ते विमानतळांना चैतन्यपूर्ण ग्राहक केंद्रांमध्ये रूपांतरित करत आहे आणि हवाई प्रवासाचे भविष्य नव्याने परिभाषित करत आहे. आता तुम्ही दिल्ली विमानतळाच्या टर्मिनल तीनवर असाल, तर उशीर होण्याचे कारण कदाचित डिपार्चर गेट नसेल, तर नवीन शनेल बुटीक असेल. हैदराबादमध्ये विमानात चढण्यापूर्वी गॉर्डन रॅमसे बर्गर खाण्याचा मोह होऊ शकतो. संपूर्ण भारतात याच पद्धतीने विमानप्रवासाची नव्याने आखणी केली जात आहे. आता विमानप्रवास केवळ गंतव्यस्थानी पोहोचण्यापुरता मर्यादित नाही; तर प्रवासी मधल्या वेळेत तास कसे घालवतात, यालाही महत्त्व आले आहे आणि याच ठिकाणी एअरलाइन्स कंपन्या आणि विमानतळ प्रशासन कमाईच्या नव्या संधी शोधत आहेत. भारताच्या विमान वाहतूक उद्योगासाठी आता आकाशात नाही, तर जमिनीवर सर्वात महत्त्वपूर्ण वाढ होत आहे. नॉन-तिकिट आणि गैर-विमानचालन महसूल प्रवाह हे या क्षेत्राचे सर्वात मजबूत वाढीचे इंजिन बनले आहेत. तिकिट विक्रीमुळे प्रवासी येतात; परंतु सीट अपग्रेड, लाउंज, प्रीमियम जेवण, जाहिरात, ब्रँडेड किरकोळ विक्री आणि विशेष अनुभव यासारख्या अतिरिक्त सेवांमुळे नफ्याचे प्रमाण वाढत आहे. एअरलाइन्स आणि विमानतळ चालक या उच्च-नफ्याच्या प्रवाहावर मोठी खेळी करत आहेत. महसूल निर्मितीच्या पद्धतीत ही खेळी एक स्पष्ट बदल दर्शवत आहे. जागतिक स्तरावर विमान वाहतूक उद्योगाच्या नफ्यासाठी पूरक महसूल दीर्घकाळापासून महत्वाचा मानला जात आहे.
आजघडीला हिथ्रो, चांगी आणि दुबईसारख्या प्रमुख आंतरराष्ट्रीय विमानतळांवर 40 ते 50 टक्के महसूल नॉन-तिकिट स्रोतांमधून येतो. भारतही यात मागे नाही. विमानतळ आणि एअरलाइनच्या उत्पन्नात पूरक सेवांचे योगदान 25 ते 35 टक्के आहे. उद्योग अंदाजांनुसार, डिजिटायझेशन आणि प्रीमियम अनुभवांची वाढती मागणी या बदलाला गती देत आहे. प्रवाशांची संख्या वाढत असतानाही भाड्याचे मार्जिन मोठ्या प्रमाणात स्थिर राहिल्याने विमान कंपन्या सीट विक्रीपलीकडे जाऊन नवनवीन प्रयोग करत आहेत. सोयी, निवड आणि अनुभवाचे मुद्रीकरण पुढील दशकाची व्याख्या करेल. ॲप्स, डायनॅमिक प्राइसिंग आणि ऑफर्समुळे एअरलाइन्स आणि विमानतळांना प्रवाशांच्या खर्चाचा मोठा वाटा मिळवणे शक्य होते. त्याच वेळी त्यांना वैयक्तिकृत सेवाही देता येतात. भारतात हा बदल दोन पातळ्यांवर होत आहे. विविध एअरलाइन्स तिकिटविक्रीपलिकडे जाऊन आपल्या सेवांचे जाळे सर्व्हिस इकोसिस्टीममध्ये रूपांतरीत करत असून विमानतळे रिटेल विक्री, खानपान सेवा आणि मीडिया यांचे हब बनत आहेत. ‌‘एअर इंडिया‌’मध्ये टाटा समूह करत असलेला कायापालट नवी विमाने आणि नवीन ब्रँडिंगपुरता मर्यादित नाही. ही एअरलाइन कंपनी प्रवाशांच्या प्रवासाच्या प्रत्येक टप्प्यातून कमाई करण्यासाठी एक मजबूत पूरक सेवा पोर्टफोलिओ तयार करत आहे. पूरक महसूल आर्थिक वर्ष 2024 मधील 1,700 कोटी रुपयांवरून आर्थिक वर्ष 2025 मध्ये 2,500 कोटी रुपयांपर्यंत वाढला आहे.
2027 पर्यंत ही विमान कंपनी ‌‘अपग्रेड प्लस,‌’ ‌‘सीट अपग्रेड‌’, अतिरिक्त सामान, भाडे लॉक, प्रवास विमा, गिफ्ट कार्डस आणि ‌‘व्हीफएस ग्लोबल‌’च्या ‌‘वनवास्को व्हिसा कॉन्सियरज‌’सारख्या सेवांद्वारे हा महसूल तिप्पट करण्याचे लक्ष्य ठेवत आहे. प्रवाशांना ‌‘फ्लाय प्रायर‌’ सारख्या सेवा आवडत आहेत. त्यामुळे जादा शुल्क देऊन त्याच दिवशी फ्लाइट बदलता येते. ‌‘झिपअहेड‌’द्वारे प्राधान्य चेक-इन, टॅक्सी बुकिंगसाठी टाय-अप आणि टाटा एआयजी प्रवास विमा यांसारख्या इतर सेवा सोयीचे रूपांतर महसुलात करण्यासाठी डिझाइन केल्या आहेत. ‌‘सीट निवडण्यापासून टॅक्सी बुकिंगपर्यंत प्रत्येक उत्पादन, ब्रँडला प्रवाशांच्या निर्णय प्रक्रियेत टिकवून ठेवते‌’, असे एका एअरलाइन अधिकाऱ्याने सांगितले. ‌‘इंडिगो‌’चा मोठ्या प्रमाणावरील फायदा दर्शवतो, की पूरक महसूल वाढ किती दूर जाऊ शकते. आर्थिक वर्ष 2024-25 मध्ये मालवाहतूक, अतिरिक्त सामान आणि सीट निवडीमुळे त्याचा पूरक महसूल 20.7 टक्क्यांनी वाढून सात हजार 944 कोटी रुपयांवर पोहोचला. आर्थिक वर्ष 2025 च्या दुसऱ्या तिमाहीमध्ये ‌‘इंडिगो‌’ने 21 हजार 411 कोटी रुपयांचे पूरक उत्पन्न नोंदवले. मागील वर्षाच्या तुलनेत ही वाढ 14.2 टक्के इतकी होती आणि ती तिकीट महसूलवाढीपेक्षा जास्त होती. ‌‘लाउंज ॲक्सेस‌’, प्राधान्य बोर्डिंग, प्रवास विमा आणि 6ई रिवार्डस रिडिम्प्शन हे ‌‘इंडिगो‌’च्या कमी किमतीच्या विमान कंपनीकडून जीवनशैली ब्रँडमध्ये होणारा बदल अधोरेखित करतात. पूरक सेवा आता दुय्यम व्यवसाय राहिलेल्या नाहीत. त्या नफ्याचे मुख्य इंजिन आहेत.
सध्या खासगी विमानतळे एअरलाइन्सच्या धोरणाचे अनुकरण करत आहेत. गैर-विमानचालन महसूल आता त्यांच्या व्यवसाय मॉडेलचा केंद्रबिंदू बनला आहे. दिल्ली आणि हैदराबाद विमानतळांचे संचालन करणाऱ्या जीएमआर एअरपोर्टसमध्ये गैरविमान वाहतूक (नॉन-एरो) उत्पन्न आर्थिक वर्ष 2023-24 मधील 43 टक्क्यांवरून आर्थिक वर्ष 2024-25 मध्ये 47 टक्क्यांपर्यंत वाढले आणि आर्थिक वर्ष 2025-26 च्या दुसऱ्या तिमाहीमध्ये गेल्या वर्षीच्या याच कालावधीच्या तुलनेत 13 टक्क्यांनी वाढले. किरकोळ विक्री, ड्युटी-फ्री उत्पादनांची विक्री, खाद्य आणि पेय (एफ अँड बी) आणि इतर सेवा या वाढीमध्ये आघाडीवर आहेत. ‌‘भारताचे विमान वाहतूक क्षेत्र विस्ताराच्या नवीन टप्प्यात प्रवेश करत असताना आम्हाला प्रवासी वाढ आणि खर्च या दोन्हीला चालना देणारे मजबूत अनुकूल घटक दिसत आहेत,‌’ असे ‌‘जीएमआर एअरपोर्टस‌’चे अध्यक्ष आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी (वाणिज्य आणि विकास) राजेश अरोरा यांनी सांगितले. आम्ही केवळ पायाभूत सुविधांचे संचालक या भूमिकेतून विकसित होऊन एक वैविध्यपूर्ण ग्राहक मंच बनलो आहोत आणि विमानतळांना मूल्य प्रदान करणाऱ्या गंतव्यस्थानांमध्ये रूपांतरित केले आहे, असे ते म्हणाले. आठ विमानतळांचे संचालन करणाऱ्या ‌‘अदानी एअरपोर्ट होल्डिंग्ज लिमिटेड‌’ने (एएएचएल) आर्थिक वर्ष 2025 मध्ये गैरविमान वाहतूक महसुलातून चार हजार 926 कोटी कमावले. हे उत्पन्न ‌‘अदानी एअरपोर्टस‌’च्या एकूण उत्पन्नाच्या जवळपास निम्मे आहे.
एप्रिल मून रिटेल आणि मुंबई ट्रॅव्हल रिटेलसारख्या उपकंपन्या विस्तारणाऱ्या इन-हाऊस किरकोळ विक्री मॉडेलला चालना देत आहेत. अदानी समूह विविध टप्प्यांमधील शहरस्तरीय प्रकल्पांमध्ये चार अब्ज डॉलर्सची (सुमारे 33 हजार कोटी रुपये) गुंतवणूक करत आहे. त्यापैकी जवळपास 70 टक्के रक्कम मुंबई आणि नवी मुंबई विमानतळांसाठी राखून ठेवण्यात आली आहे. यामध्ये प्रवासी, कर्मचारी आणि शहरातील ग्राहकांना सेवा देणाऱ्या वैयक्तिकृत, डेटा-आधारित किरकोळ व्यवसायावर भर दिला जात आहे. ‌‘आम्ही संपूर्ण विमानतळ व्यवसायाचा ताबा घेण्याची आणि सर्व किरकोळ व्यवसाय स्वतःच चालवण्याची योजना आखत आहोत‌’, असे ‌‘अदानी एअरपोर्ट‌’चे सीईओ गौरव सिंग यांनी सांगितले. ही कंपनी पुढील वर्षापर्यंत आपल्या सर्व विमानतळांवरील स्वतःच्या ब्रँडच्या 50 स्टोअर्सवरून 300 हून अधिक स्टोअर्सपर्यंत विस्तार करत आहे. त्यात 270 किरकोळ आणि 40 फूड अँड बेव्हरेज आउटलेट्सचा समावेश आहे. बंगळुरूचे केम्पेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ चालवणाऱ्या ‌‘बंगळुरू इंटरनॅशनल एअरपोर्ट लिमिटेड‌’ (बीआयएएल)साठी महसुलाच्या 35 टक्के वाटा ‌‘नॉन-एरो‌’ व्यवसायातून येतो. त्यात ‌‘एफ अँड बी‌’ लाउंज, किरकोळ विक्री, ड्युटी-फ्री उत्पादनांची विक्री आणि जाहिरातींचा समावेश आहे. कंपनी पुढील पाच वर्षांमध्ये आपल्या किरकोळ व्यवसायाचा विस्तार 40 हजार चौरस मीटरवरून एक लाख चौरस मीटरपर्यंत वाढवण्याची आणि 500 हून अधिक ब्रँड्स जोडण्याची योजना आखत आहे.

विशेष

प्रा. सुखदेव बखळे

(लेखक अर्थशास्त्राचे अभ्यासक आहेत.)
(अद्वैत फीचर्स)

दखलपात्र वाटाघाटी
युरोपियन संघ हा जगातील सर्वात मोठ्या व्यापार गटांपैकी एक आहे. तर भारत हा वेगाने वाढणारा, मोठ्या लोकसंख्येचा आणि उत्पादनक्षमतेकडे झुकणारा देश आहे. त्यामुळे या दोन्ही घटकांचा ताजा दखलपात्र आर्थिक करार जागतिक व्यापाराच्या दिशेला नवे वळण देऊ शकतो. खरे म्हणजे गेली अनेक वर्षे भारत आणि यूरोपियन संघ यांच्यातील मुक्त व्यापार करार चर्चेच्या टेबलवर होता. 2007 मध्ये चालू झालेल्या वाटाघाटी 2013 मध्ये थांबल्या होत्या. अर्थात त्यामागे अनेक कारणे होती. कररचना, बौद्धिक संपदा हक्क, पर्यावरणीय निकष, कामगार कायदे आणि कृषी क्षेत्रातील सवलती या मुद्द्यांवर दोन्ही बाजूंमध्ये मतभेद होते. मात्र अलीकडच्या काळात जागतिक परिस्थिती झपाट्याने बदलल्याने या मुद्दयांवरील चर्चा मागे पडून करार अंतिम टप्प्यात आला. हा करार अचानक घडलेला नाही, तर त्यामागे अमेरिकेच्या आर्थिक आणि व्यापार धोरणांची मोठी भूमिका आहे. गेल्या काही वर्षांमध्ये अमेरिकेने संरक्षणवादी भूमिका घेत अनेक देशांवरील आयात शुल्क वाढवले. त्यात भारताबरोबर यूरोपियन देशांनाही ‌‘अमेरिका फर्स्ट‌’ धोरणाचा धक्का बसला. अमेरिका-चीन व्यापारयुद्धामुळे जागतिक पुरवठा साखळी विस्कळीत झाली. याचाही परिणाम युरोपियन उद्योगांवरही झाला. त्यामुळे युरोपने अमेरिकेवर आणि चीनवर असलेले अवलंबित्व कमी करण्याचा प्रयत्न सुरू केला. भारत या नव्या धोरणात विश्वासार्ह पर्याय म्हणून पुढे आला. अमेरिकेने युरोपियन वस्तूंवर लावलेले शुल्क तसेच युरोपने अमेरिकन कंपन्यांवर लावलेले डिजिटल कर यामुळे अमेरिका आणि युरोप संबंधांमध्येही तणाव निर्माण झाला. या पार्श्वभूमीवर अशा करारांच्या रूपाने युरोप भारतासारख्या मोठ्या बाजाराशी जवळीक वाढवत आहे.
युरोपमधील 27 देश आणि भारत या सर्वांची मिळून लोकसंख्या 200 कोटींच्या आसपास आहे. जागतिक बाजारपेठेतील त्यांचा वाटाही लक्षणीय आहे. त्यामुळे या कराराचे नजीकच्या भविष्यात होणारे जागतिक परिणामदेखील विचार करण्यासारखे असतील. भारतासाठी या कराराचे फायदे अनेक पातळ्यांवर दिसून येतील. या करारामुळे भारतीय निर्यातीसाठी युरोपियन बाजार अधिक खुला होण्याची शक्यता आहे. वस्त्रोद्योग, औषधनिर्माण, अभियांत्रिकी वस्तू, रसायने, ऑटोमोबाईल घटक, आणि कृषी-प्रक्रिया उत्पादने या सर्व क्षेत्रांना याचा लाभ होऊ शकतो. या करारान्वये एकूण 27 युरोपीय देशांची बाजारपेठ उपलब्ध झाल्यामुळे भारताच्या निर्यातीचे प्रमाण वाढणार आहे. सेवा क्षेत्र हे भारताचे सर्वात मोठे बलस्थान आहे. आयटी, सॉफ्टवेअर सेवा, फायनान्स, सल्लागार सेवा, आरोग्य सेवा आणि शिक्षण या क्षेत्रांमध्ये भारतीय कंपन्यांना युरोपमध्ये अधिक संधी मिळू शकतात. विशेषतः डिजिटल सेवा आणि स्टार्टअप्ससाठी भारतात युरोपियन गुंतवणूक वाढणार आहे.
या कराराप्रमाणे प्रथमच यूरोपियन कंपन्या भारतात गुंतवणूक करणार आहेत. युरोपियन कंपन्या भारताकडे केवळ बाजारपेठ म्हणून नव्हे, तर उत्पादन केंद्र म्हणून पाहू लागल्यास ‌‘मेक इन इंडिया‌’ आणि ‌‘मेक फॉर द वर्ल्ड‌’ या धोरणांना बळ मिळेल. रोजगारनिर्मिती, कौशल्यविकास आणि स्थानिक उद्योगांचा विस्तार याला चालना मिळू शकते. तिसरा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे तंत्रज्ञान हस्तांतरण. हरित ऊर्जा, इलेक्ट्रिक वाहने, सेमीकंडक्टर, जैवतंत्रज्ञान आणि पर्यावरणपूरक उत्पादन या क्षेत्रांमध्ये युरोप आघाडीवर आहे. या करारामुळे भारताला या प्रगत तंत्रज्ञानाचा लाभ घेता येऊ शकतो. युरोपियन संघ भारतासाठी एकूण व्यापार भागीदारांमध्ये तिसऱ्या क्रमांकावर आहे. आर्थिक वर्ष 2023-24 मध्ये भारत-यूरोपियन संघ यातील द्विपक्षीय व्यापार सुमारे 135 अब्ज अमेरिकी डॉलरच्या आसपास होता. तो पुढील पाच ते सात वर्षांमध्ये 200 अब्ज डॉलरपर्यंत नेण्याचे उद्दिष्ट दोन्ही बाजूंनी व्यक्त केले गेले आहे. या पार्श्वभूमीवर हा करार केवळ धोरणात्मक नसून मोजता येईल असा आर्थिक परिणाम घडवू शकतो. महत्त्वाचे म्हणजे भारताने आतापर्यंत जगातील विविध देश आणि गटांसोबत सुमारे 17 मुक्त किंवा व्यापक आर्थिक करार केले आहेत. भारत-युरोप आर्थिक करार हा त्या मालिकेतील अठरावा करार ठरतो. मात्र लोकसंख्या, जीडीपी आणि तंत्रज्ञानाच्या दृष्टीने पाहता, हा करार आजवरच्या सर्वात परिणामकारक आणि व्यापक करारांपैकी एक मानला जात आहे.
अर्थात या कराराचे काही तोटे आणि धोकेही आहेत. युरोपियन संघाचे पर्यावरणीय आणि कामगारविषयक निकष अत्यंत कडक आहेत. कार्बन उत्सर्जन, पर्यावरणीय कर, आणि ‌‘ग्रीन टॅरिफ‌’सारख्या अटी भारतीय लघुउद्योगांसाठी अडचणीच्या ठरू शकतात. कृषी क्षेत्रात युरोपकडून येणाऱ्या सवलतींचा थेट परिणाम भारतीय शेतकऱ्यांवर होऊ शकतो. दुग्धजन्य पदार्थ, वाइन, आणि प्रक्रिया केलेले अन्न या क्षेत्रांत स्पर्धा वाढू शकते. याशिवाय, बौद्धिक संपदा हक्कांबाबत युरोपची भूमिका कडक असल्याने औषधनिर्माण क्षेत्रातील ‌‘जनरिक औषधे‌’ महाग होण्याची भीती व्यक्त केली जाते. त्यामुळे भारताला आपल्या सार्वजनिक आरोग्य हितसंबंधांचे संरक्षण काळजीपूर्वक करावे लागेल. भारत-युरोप आर्थिक करारामुळे अमेरिकेच्या टॅरिफ धोरणावर अप्रत्यक्ष दबाव निर्माण होऊ शकतो. भारत आणि युरोप परस्परव्यापार सुलभ करून शुल्क कमी करत असतील, तर अमेरिकेच्या संरक्षणवादी धोरणामुळे तिच्या कंपन्या स्पर्धेत मागे पडण्याची शक्यता आहे. यामुळे अमेरिका भविष्यात आपली टॅरिफ धोरणे पुन्हा विचारात घेऊ शकते. विशेषतः तंत्रज्ञान, हरित ऊर्जा आणि उत्पादन क्षेत्रात अमेरिका अधिक लवचिक भूमिका घेण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. तसेच, भारत-युरोप जवळीक वाढल्यास अमेरिका भारताकडे केवळ रणनीतिक भागीदार म्हणून नव्हे, तर आर्थिक स्पर्धक म्हणूनही पाहू शकते. त्यामुळे अमेरिका-भारत व्यापार संबंधांत नव्या वाटाघाटींची गरज निर्माण होऊ शकते.
ताजा करार केवळ आर्थिक नसून, राजकीय आणि रणनीतिक पातळीवरही महत्त्वाचा आहे. या करारामुळे जागतिक शक्ती संतुलनात एक नवा त्रिकोण तयार होत आहे. या व्यापार साखळीद्वारे चीनचा प्रभाव काहीसा संतुलित करण्याचा प्रयत्न दिसतो. मात्र भारतासाठी हा ‌‘बॅलन्सिंग ॲक्ट‌’ अतिशय सूक्ष्म आहे, कारण भारताला अमेरिका, युरोप आणि इतर आशियाई देशांशीही समतोल संबंध ठेवावे लागणार आहेत. एकूणच, भारत-युरोप आर्थिक करार हा केवळ कागदावरील करार नसून बदलत्या जागतिक अर्थ आणि राजकारणाचा आरसा आहे.
(अद्वैत फीचर्स)

मी ज्या देशात वाढलो तो

हा देश नाही- नसीरुद्दीन शाह

स्वाती घोसाळकर

मुंबई : “मी कधीही सत्तेची अंध स्तुती केली नाही, नेहमी प्रश्न विचारले. पण आज प्रश्न विचारणेच देशद्रोह ठरत आहे का?” असा सवाल उपस्थित करीत ज्येष्ठ अभिनेते नसीरूद्दीन शाह यांनी “हा तो देश नाही, ज्यात मी मोठा झालो; आज नफरत ही दिवसभर चालणारी प्रक्रिया बनली आहे,” अशी खंत त्यांनी व्यक्त केली.

नसीरुद्दीन शाह यांनी नुकताच मुंबई विद्यापीठ येथे होणाऱ्या एका साहित्यिक कार्यक्रमातून अखेरच्या क्षणी वगळण्यात आल्याचा दावा केल्याने मनोरंजन आणि साहित्य विश्वात मोठी चर्चा सुरू झाली आहे. उर्दू विभागाच्या वतीने १ फेब्रुवारी रोजी आयोजित करण्यात आलेल्या ‘जश्न-ए-उर्दू’ या कार्यक्रमात विद्यार्थ्यांशी संवादासाठी त्यांना आमंत्रित करण्यात आले होते. मात्र कोणतेही स्पष्ट कारण न देता हे आमंत्रण रद्द करण्यात आल्याचे नसीरुद्दीन शाह यांनी सांगितले असून, त्यांनी ही बाब अपमानास्पद असल्याचे म्हटले आहे.

नसीरुद्दीन शाह यांनी याबाबत प्रसिद्ध केलेल्या पत्राद्वारे संपूर्ण घटना मांडली आहे. त्यांनी नमूद केले की, या सांस्कृतिक कार्यक्रमासाठी ते उत्सुक होते. मात्र ३१ जानेवारीच्या रात्री फोनवरून त्यांना कळविण्यात आले की त्यांच्या उपस्थितीची आवश्यकता नाही. यानंतर आयोजकांनी प्रेक्षकांना नसीरुद्दीन शाह यांनी स्वतःच कार्यक्रमास येण्यास नकार दिला, असे सांगितल्याचेही त्यांनी स्पष्ट केले. हा दावा पूर्णपणे खोटा असल्याचे सांगत शाह यांनी तीव्र नाराजी व्यक्त केली आहे.

नसीरुद्दीन शाह यांच्या मते, विद्यापीठातील एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याने त्यांच्या टीकात्मक वक्तव्यांचा संदर्भ देत ते ‘देशाविरुद्ध उघडपणे बोलतात’ म्हणून त्यांना कार्यक्रमातून हटविण्यात आल्याचे सांगितले. आपल्या पत्रात शाह यांनी देशातील बदलत्या वातावरणाबाबत चिंता व्यक्त करत पाठ्यपुस्तकांतील बदल, विज्ञानाशी छेडछाड, अल्पसंख्याकांवर होणारे हल्ले आणि जमावहिंसेसारख्या घटनांचा उल्लेख केला.

हा मुद्दा सोशल मीडियावर मोठ्या प्रमाणात व्हायरल झाला असून, अनेकांनी नसीरुद्दीन शाह यांच्या स्पष्टवक्तेपणाचे कौतुक केले आहे. या प्रकरणामुळे कलाकारांच्या अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर पुन्हा एकदा प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. विद्यापीठ प्रशासनाकडून अद्याप अधिकृत प्रतिक्रिया आलेली नसली, तरी या प्रकरणाला राजकीय रंग चढल्याचे चित्र आहे.

साहित्य, कला आणि रंगभूमी क्षेत्रातील अनेक मान्यवरांनी या निर्णयावर नाराजी व्यक्त केली आहे. कोणत्याही कलाकाराला त्याच्या राजकीय मतांमुळे मंचापासून दूर ठेवणे हे अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या विरोधात असल्याचे मत व्यक्त केले जात आहे.

मेघालयात कोळसा खाणीत

भीषण स्फोट ; १६ मजुरांचा मृत्यू

शिलाँग : मेघालयातील पूर्व जयंतिया हिल्स जिल्ह्यातील एका बेकायदेशीर कोळसा खाणीत भीषण स्फोट झाला असून या स्फोटात आतापर्यंत १६ मजुरांचा मृत्यू झाला आहे. या स्फोटात अनेकजण गंभीर जखमी झाले आहेत. डायनामाईट फुटल्यामुळे हा स्फोट झाल्याचा प्राथमिक अंदाज वर्तवण्यात येत आहे.

घटनेची माहिती मिळताच पोलिस व बचाव पथके तात्काळ घटनास्थळी दाखल झाली असून मदत व बचावकार्य जोरात सुरू आहे. या दुर्घटनेत अनेक लोक खाणीत अडकले असण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.

या संदर्भात पोलिस अधीक्षक विकास कुमार यांनी सांगितले की, ही घटना थेंग्स्कू भागात घडली आहे. आतापर्यंत सात जणांचे मृतदेह बाहेर काढण्यात आले असून एका व्यक्तीला ७० टक्के भाजल्यामुळे उपचारासाठी शिलॉंगला पाठवण्यात आले आहे. तसेच पोलिसांनी राज्य मदत पुनर्वसन पथकाची मदत मागितली आहे.

बचाव पथकांचे काम युद्धपातळीवर सुरू असून खाणीत नेमके किती लोक अडकले आहेत, याची अचूक माहिती अद्याप समोर आलेली नाही. जखमी व्यक्तींना शिलॉंग येथील रुग्णालयात दाखल करण्यात येत आहे.

या दुर्घटनेमुळे परिसरात शोककळा पसरली असून बेकायदेशीर कोळसा खाणींच्या सुरक्षिततेवर पुन्हा एकदा गंभीर प्रश्न उपस्थित झाले आहेत.

मोदींच्या भाषणाशिवाय आभार प्रस्ताव मंजूर

२२ वर्षात पहिल्यांदाच असं घडलं

नवी दिल्ली : लोकसभेच्या इतिहासात तब्बल २२ वर्षानंतर पहिल्यांदाच असं घडलंय की अर्थसंकल्पीय अधिवेशनात राष्ट्रपतींच्या भाषणावरील आभार प्रस्ताव हा पंतप्रधांनांच्या भाषणाशिवाय मंजूर झालाय.

आज सातव्या दिवशी, लोकसभेत राष्ट्रपतींच्या अभिभाषणावरील आभार प्रस्ताव गोंधळात आवाजी मतदानाने मंजूर करण्यात आला. २००४ नंतर पहिल्यांदाच पंतप्रधानांच्या भाषणाशिवाय हा प्रस्ताव मंजूर झाला आहे. लोकसभा सुरू होताच खासदारांनी घोषणाबाजी केली. अवघ्या ६५ सेकंदात कामकाज दुपारी १२ वाजेपर्यंत तहकूब करण्यात आले. कामकाज दुपारी १२ वाजता सुरू झाले, परंतु पाच मिनिटांनीच दुपारी २ वाजेपर्यंत तहकूब करण्यात आले. राहुल गांधींना बोलण्यापासून रोखण्याचा मुद्दाही राज्यसभेत उपस्थित करण्यात आला.

संसदीय कामकाज मंत्री किरेन रिजिजू यांनी लोकसभा अध्यक्ष खरगे यांना सांगितले की, “चार दिवस झाले आहेत. राहुल गांधी नियमांचे पालन करत नाहीत, तुम्ही त्यांना ते का स्पष्ट करत नाही?” राज्यसभेचे नेते जेपी नड्डा यांनी मल्लिकार्जुन खरगे यांना सांगितले की, लोकसभेचे मुद्दे राज्यसभेत उपस्थित करता येत नाहीत. त्यांनी काँग्रेसला अबोध बालकाकडे ओलीस ठेवू नये अशी टीका केली. गदारोळानंतर, विरोधी पक्षाच्या खासदारांनी राज्यसभेतून सभात्याग केला

काँग्रेस खासदार प्रियांका गांधी वाड्रा म्हणाल्या, “त्यांनी विरोधी पक्षनेते राहुल गांधी यांना बोलू द्यावे. त्यांना कशाची भीती आहे? ते एखाद्या पुस्तकातील काही उद्धृत करतील अशी त्यांना भीती आहे का? त्यांना भीती आहे का की त्यांनी हा व्यापार करार केला आहे, ज्या अंतर्गत सर्व शेतकऱ्यांचे जीवन उद्ध्वस्त होणार आहे, म्हणून आम्ही त्यांना जबाबदार धरू?”

जेव्हा चिनी टँक कैलास रिजपर्यंत पोहोचले होते, तेव्हा लष्कराला काय करावे याबाबत स्पष्ट आदेश मिळाले नाहीत, असा दावा लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते राहुल गांधी यांनी माजी लष्करप्रमुख मनोज नरवणे यांच्या पुस्तकाचा हवाला देऊन केला आहे. पंतप्रधानांनी ‘जे उचित वाटेल ते करा’ असे सांगून आपली जबाबदारी पूर्ण केली नाही आणि लष्करप्रमुखांना एकटे पाडले, असा आरोप राहुल गांधी यांनी केला आहे. राहुल म्हणाले की, मला असं वाटत नाही की पंतप्रधान लोकसभेत येण्याचे धैर्य दाखवतील, कारण जर ते आले तर मी त्यांना हे पुस्तक देणार आहे. जर पंतप्रधान आले, तर मी स्वतः जाऊन त्यांच्या हातात हे पुस्तक देईन जेणेकरून ते ते वाचू शकतील आणि देशाला सत्य समजेल.

अजित पवारांच्या अपघातामागे

पार्थसहीत तटकरे, पटेलांचा हात?

अंजली दमानियांच्या वक्तव्याने खळबळ

मुंबई : घरातील पाळीव कुत्रा मेला तरी आपण दुखावटा पाळतो, येथे महाराष्ट्राच उपमुख्यमंत्री अजित पवारांचे धक्कादायक अपघाती निधन झाल्यानंतर ज्या पद्धतीन प्रफुल पटेल, सुनील तटकरे आणि पार्थ पवार यांनी शपथविधीसाठी सुनेत्रा पवार यांना तयार केले ते पाहता या अपघातामागे या तिघांचा हात तर नाहीना असा संशय मला येतो अशी धक्कादायक शंका अंजली दमानियाने व्यक्त केली. त्यांच्या या वक्तव्याने राजकीय वर्तुळात एकच खळबळ उडाली असून राष्ट्रवादीने दमानियांविरोधात कायदेशीर करवाई करण्याचा इशारा दिला आहे.

आज पत्रकार परिषद घेऊन अंजली दमानिया यांनी भाजपासहीत अजित पवार यांचा मुलगा पार्थ पवार यांच्यावर टिका केली. पार्थ पवार हे मुंढवा जमीन विक्री भ्रष्ट्चारात दोषी असून प्रसंगी मी त्यांना क्लीनचीट मिळाल्यास न्यायलयातही जाईन असे आज जाहिर केले. दरम्यान, अंजली दमानिया यांना अनेक कपोलो कल्पित कथा सांगायची सवय आहे. अंजली दमानिया यांची आजची पत्रकार परिषद ऐकून समाजामध्ये किती खालच्या पातळीची विकृती असू शकते, असे म्हणत राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या प्रदेशाध्यक्ष रुपाली चाकणकर यांनी टीका केली. एखाद्या व्यक्तीला आणि एका कुटुंबाला अंजली दमानिया सातत्याने बदनाम करत असतात. यापूर्वी देखील अंजली दमानिया यांनी अजित पवारांवरती अनेक आरोप केले, पण त्यातला कुठलाही आरोप त्या सिद्ध करू शकल्या नाहीत. आता त्या पार्थ पवार यांच्यावरती आरोप करत आहेत. ही अतिशय घाणेरडी मानसिकता आहे असे चाकणकर म्हणाल्या. ही अतिशय घाणेरडी मानसिकता आहे. अंजली दमानिया यांच्यावर कायदेशीर कारवाई करणार असल्याचा इशारा रुपाली चाकणकर यांनी दिला आहे.

मोदींचा राज्यसभेतून काँग्रेसवर घणाघात

नवी दिल्ली : माजी लष्करप्रमुख नरवणेंच्या पुस्तकावरून लोकसभेत गदारोळ सुरु असतानाच आज पंतप्रधान नरेंद्र मोदींनी संसदेच्या अर्थसंकल्पीय अधिवेशनातील राष्ट्रपतींच्या अभिभाषणावरील आपल्या भाषणात कांग्रेसवर घणाघाती टिका केली. दरम्यान मोदींचे भाषण सुरू होताच विरोधकांकडून जोरदार घोषणाबाजी करण्यात आली आणि त्यानंतर विरोधकांनी वॉकआऊट केले.

‘मोहब्बत की दुकान खोलने वाले मोदी तेरी कब्र खुदेगी के नारे लगा रहे हैं. ही कोणती मोहब्बत काँग्रेस दाखवित आहे असा सवाल करीत काँग्रेसकडून वारंवार संविधानाचा अपमान होतोय असा आरोप मोदींनी केला.

जेव्हा भारत स्वतंत्र झाला तेव्हा जगातील ६ व्या क्रमांकाची अर्थव्यवस्था होता. मात्र, काँग्रेसने देशाची अर्थव्यवस्था १० व्या क्रमांकावर नेऊन ठेवली होती. काँग्रेसमुळे देशाची जी प्रतिमा बनली होती, ती प्रतिमा पुसण्यातच आपली अधिक मेहनत खर्ची होत असल्याचे मोदींनी म्हटले.

भारत आणि अमेरिका यांच्यात झालेल्या ट्रेड डीलवरुनही मोदींनी भारताची जगभरात वाढत असलेली ताकद सांगितली. देशातील तरुणाईला या ट्रेड कराराचा सर्वाधिक लाभ होणार आहे. भारतातील प्राध्यापकांनाही जागतिक स्तरावर नवीन संधी उपलब्ध होतील,असे मोदींनी सांगितले. काँग्रेसने देशातील अल्पभूधारक शेतकऱ्यांकडे दुर्लक्ष केलं. देशात १० कोटी असे शेतकरी आहेत, ज्यांकडे २ एकरपेक्षा कमी जमीन आहे. काँग्रेसने या शेतकऱ्यांकडे कधी पाहिलंच नाही, केवळ बड्या लोकांना सोबत घेतलं म्हणजे झालं अशीच काँग्रेसची भूमिका होती, असेही मोदींनी ससंदेत म्हटले.

कांग्रेससहीत सर्व विरोधकांची प्राथमिकता देश नव्हे, तर स्वतःचा खिसा भरण्याची आहे. आर्थिक असमानतेवर बोलणाऱ्या काही विरोधी खासदारांवर टीका करताना पंतप्रधान म्हणाले की, जे स्वतःला राजा म्हणवून घेण्यात अभिमान बाळगतात, ते आर्थिक विषमतेची भाषा करतात, हे दुर्दैवी आहे. सरकारने ‘फ्यूचर रेडी पॉलिसीज’ राबवल्यामुळे देश आज रिफॉर्म एक्सप्रेसवर धावत आहे, असे त्यांनी म्हटले. म्हणूनच आम्ही अमेरिका आणि युरोपियन युनियनसोबत करार करू शकले असेही ते म्हणाले.

संजय व प्रतिभा गोखलेंची मुंबई मराठी पत्रकार संघाला एक लाखांची देणगी

मुंबई : ज्येष्ठ संपादक कै. विद्याधर गोखले यांचे चिरंजीव संजय विद्याधर गोखले आणि त्यांची पत्नी प्रतिभा संजय गोखले यांनी आज मुंबई मराठी पत्रकार संघाला भेट देऊन रुपये एक लाखांची देणगी प्रदान केली. मराठी पत्रकारिता, साहित्य आणि सांस्कृतिक चळवळीप्रती असलेल्या आपल्या जिव्हाळ्याची ही भावना असल्याचे त्यांनी यावेळी नमूद केले.

कै. विद्याधर गोखले यांच्या स्मृती जपण्यासाठी दरवर्षी मुंबई मराठी पत्रकार संघातर्फे ललित लेखनासाठी दहा हजार रुपये आणि स्मृतिचिन्ह असा पुरस्कार दिला जातो. या पुरस्कारासाठी सदर ठेवीचा वापर करण्यात यावा, अशी सूचना संजय व प्रतिभा गोखले यांनी केली.

नाटक हा कै. विद्याधर गोखले यांचा अत्यंत जिव्हाळ्याचा विषय होता. याच अनुषंगाने मुंबई मराठी पत्रकार संघाने यंदा ६४ व्या राज्य नाट्य स्पर्धेत सहभागी होऊन ‘निष्पाप’ हे नाटक सादर केले होते. तसेच महिन्याच्या शेवटच्या शुक्रवारी आयोजित करण्यात येणाऱ्या ‘नाट्यशुक्रवार’ या प्रायोगिक रंगभूमीवरील उपक्रमाबाबतही त्यांनी समाधान व्यक्त करत कौतुकाने विचारणा केली.

संजय व प्रतिभा गोखले यांच्याकडून देणगी स्वीकारताना मुंबई मराठी पत्रकार संघाचे अध्यक्ष संदीप चव्हाण उपस्थित होते. यावेळी उपाध्यक्ष स्वाती घोसाळकर आणि अंतर्गत हिशेब तपासनीस हेमंत सामंतही उपस्थित होते.

या उदार योगदानाबद्दल मुंबई मराठी पत्रकार संघाच्या वतीने संजय व प्रतिभा गोखले यांचे अध्यक्ष संदीप चव्हाण यांनी मनःपूर्वक आभार मानले.

फोटो ओळ

संजय विद्याधर गोखले आणि प्रतिभा संजय गोखले यांच्याकडून रुपये एक लाखांची देणगी स्वीकारताना मुंबई मराठी पत्रकार संघाचे अध्यक्ष संदीप चव्हाण. सोबत उपाध्यक्ष स्वाती घोसाळकर आणि अंतर्गत हिशेब तपासनीस हेमंत सामंत.