मराठी चित्रपटसृष्टीत सामाजिक वास्तव आणि अध्यात्म यांचा संगम घडवणारे चित्रपट क्वचितच पाहायला मिळतात. लेखक-दिग्दर्शक प्रवीण तरडे यांनी २०१५ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘देऊळ बंद’मधून श्रद्धा, अंधश्रद्धा आणि मानवी संघर्ष यांचा वेगळा दृष्टिकोन मांडला होता. तब्बल अकरा वर्षांनंतर आलेला देऊळ बंद २ हा चित्रपट केवळ त्या कथेला पुढे नेणारा सिक्वेल नाही, तर तो आजच्या ग्रामीण वास्तवावर, शेतकऱ्यांच्या मानसिक तणावावर आणि श्रद्धेच्या बदलत्या अर्थावर भाष्य करणारा संवेदनशील सिनेमॅटिक अनुभव ठरतो.
कथानक : श्रद्धा, वेदना आणि आत्मसंघर्ष
चित्रपटाची सुरुवातच एका अस्वस्थ करणाऱ्या प्रसंगाने होते. संगीता पायगुडे (स्नेहल तरडे) ही संकटांनी ग्रासलेली शेतकरी महिला आयुष्याच्या टोकावर पोहोचलेली असते. कर्जबाजारीपणा, सामाजिक दबाव आणि सततची निराशा यामुळे तिचा देवावरचाच विश्वास उडालेला असतो. नदीकाठी असलेल्या स्मशानाजवळ ती देवाला जाब विचारते आणि त्याच क्षणी तिच्यासमोर श्री स्वामी समर्थ (मोहन जोशी) प्रकट होतात.यानंतर सुरू होतो श्रद्धा आणि वास्तवाचा प्रवास. स्वामी फक्त संगीतालाच दिसत असल्याने तिच्या वागण्याकडे इतर जण संशयाने पाहतात. तिच्यासोबत तिचा दीर आणि त्याचा मित्र रफीक असतो. संगीता स्वामींना परीक्षा द्यायला लावते, मात्र कोणताही चमत्कार न करता ती पूर्ण करण्याची अट ठेवते. या कथानकातून चित्रपट शेतकरी आत्महत्या, मानसिक खच्चीकरण, सामाजिक असंवेदनशीलता आणि राजकीय व्यवस्थेवर थेट भाष्य करतो.चित्रपटाचे वैशिष्ट्य म्हणजे तो कुठेही प्रवचनात्मक वाटत नाही. कथा हळूहळू उलगडत जाते आणि प्रेक्षकांना विचार करायला भाग पाडते.
अभिनय : स्नेहल तरडे यांची दमदार छाप
चित्रपटातील सर्वात प्रभावी बाजू म्हणजे स्नेहल तरडे यांचा अभिनय. ‘संगीता’ ही व्यक्तिरेखा भावनिकदृष्ट्या अतिशय गुंतागुंतीची आहे. देवावरचा विश्वास हरवलेली, आतून तुटलेली आणि परिस्थितीशी झुंजणारी स्त्री त्यांनी अत्यंत ताकदीने साकारली आहे. त्यांच्या अभिनयातील रांगडेपणा आणि भावनिक हळवेपणा प्रेक्षकांच्या मनाला भिडतो.मोहन जोशी यांनी साकारलेले स्वामी समर्थ हे चित्रपटाचे आणखी एक मोठे आकर्षण आहे. त्यांच्या शांत, संयमी आणि प्रसंगी हलक्या विनोदाने भारलेल्या अभिनयातून स्वामी समर्थांची प्रतिमा प्रभावीपणे उभी राहते. विशेष म्हणजे गंभीर आजारातून सावरल्यानंतर त्यांनी ही भूमिका साकारल्यामुळे त्यांच्या अभिनयाला वेगळी भावनिक किनार लाभते. प्रवीण तरडे यांनी ‘सदू शेठ’ या भूमिकेत नकारात्मक व्यक्तिरेखेचे प्रभावी चित्रण केले आहे. त्याचबरोबर दिग्दर्शक म्हणून त्यांनी कथा कुठेही भरकटू दिलेली नाही.
प्रसाद ओक, महेश मांजरेकर आणि ओम भूतकर यांच्या अतिथी भूमिका अल्प असल्या तरी प्रभावी ठरतात. त्यांच्या व्यक्तिरेखांभोवती ठेवलेली गुप्तता उत्कंठा वाढवते. तसेच सविता मालपेकर यांनी कथेला भावनिक आधार दिला आहे.
दिग्दर्शन आणि तांत्रिक बाजू
प्रवीण तरडे यांचे दिग्दर्शन चित्रपटाची ताकद ठरते. ग्रामीण वास्तव आणि अध्यात्म यांचा समतोल त्यांनी उत्तम साधला आहे. चित्रपट श्रद्धेला महत्त्व देतो, मात्र अंधश्रद्धेला कुठेही खतपाणी घालत नाही, ही त्याची मोठी जमेची बाजू.सिनेमॅटोग्राफर प्रशांत मिसळे यांनी ग्रामीण भागातील दृश्ये अत्यंत सुंदर टिपली आहेत. गावाकडचा निसर्ग, शेतकऱ्यांचे जगणे आणि त्यामागील उदास वास्तव कॅमेऱ्यातून प्रभावीपणे समोर येते. तन्मय भिडे यांचे संगीत कथेला पूरक ठरते. संवाद दमदार आणि लक्षात राहणारे आहेत.
सामाजिक वास्तवावर थेट भाष्य
‘देऊळ बंद २’ हा केवळ भक्तीप्रधान चित्रपट नाही. तो शेतकरी आत्महत्या, नैराश्य, कर्जबाजारीपणा आणि समाजातील असंवेदनशीलता यांसारख्या गंभीर प्रश्नांवर भाष्य करतो. चित्रपट श्रद्धेचा आधार देतो, मात्र समस्यांवर चमत्कारिक उपाय सुचवत नाही. त्यामुळे तो वास्तववादी वाटतो.आजच्या काळात मनोरंजनासोबत विचार करायला भाग पाडणारे चित्रपट कमी होत चालले आहेत. अशा वेळी ‘देऊळ बंद २’ हा सामाजिक आशय आणि भावनिक ताकद यांचा संतुलित संगम साधणारा चित्रपट ठरतो.
श्रद्धा, भक्ती, सामाजिक वास्तव आणि भावनिक संघर्ष यांचा प्रभावी संगम अनुभवायचा असेल तर ‘देऊळ बंद २’ नक्की पाहावा असा चित्रपट आहे. सशक्त अभिनय, प्रभावी संवाद, वास्तववादी मांडणी आणि भावनिक गाभा यामुळे हा चित्रपट प्रेक्षकांच्या मनात दीर्घकाळ राहतो. विशेष म्हणजे चित्रपटाच्या शेवटी ‘देऊळ बंद ३’ची घोषणा करण्यात आली असून त्यामुळे पुढील भागाबद्दलची उत्सुकता आणखी वाढली आहे.