मुंबई–अहमदाबाद बुलेट ट्रेन प्रकल्पासाठी भारतातील सर्वात मोठ्या रेल्वे टनेल बोरिंग मशीनद्वारे विक्रोळी येथून उत्खननास सुरुवात  

मुंबई :    मुंबई–अहमदाबाद बुलेट ट्रेन प्रकल्पासाठी पहिले टनेल बोरिंग मशीन (टीबीएम) आज, पाच जुलै 26  विक्रोळी शाफ्ट येथून बांधकामाधीन मुंबई बुलेट ट्रेन स्थानकाच्या दिशेने बोगद्याच्या उत्खननाचे काम सुरू करणार आहे.
एकूण 21 किमी लांबीच्या भूमिगत बोगद्यापैकी, मुंबईतील सावली (घणसोली) ते वांद्रे-कुर्ला कॉम्प्लेक्स (बीकेसी) दरम्यानचा 16 किमी लांबीचा भाग टनेल बोरिंग मशीनच्या साहाय्याने बांधण्यात येणार आहे.           उर्वरित 5 किमी लांबीच्या भागाचे बांधकाम एनएटीएम पद्धतीने आधीच पूर्ण झाले आहे. (Tunnel Graphic)
विक्रोळी येथून सुरू करण्यात आलेले टीबीएम बुलेट ट्रेनच्या अप आणि डाउन ट्रॅकसाठी तयार करण्यात आलेल्या 6 किमी लांबीच्या एकल-नलिका बोगद्याचे उत्खनन करेल. आपल्या प्रवासादरम्यान हे यंत्र बहुमजली इमारती, रस्ते, मिठी रिव्हर आणि इतर महत्त्वाच्या पायाभूत सुविधांसह दाट नागरी भागाखालून जाईल.
हे टीबीएम भारतातील रेल्वे बोगदा बांधकामासाठी वापरण्यात आलेल्या सर्वात मोठ्या यंत्रांपैकी एक आहे. यात 13.6 मीटर व्यासाचे विशाल कटरहेड (4 मजली इमारतीच्या उंचीइतके), 3,100 टन वजन (500 आशियाई हत्तींच्या वजनाइतके) आणि 96 मीटर एकूण लांबी (फुटबॉल मैदानाच्या (105मी) लांबीइतकी) आहे.
या यंत्रामध्ये कटर व्हील/हेड, मेन बेअरिंग, जॉ क्रशर, इरेक्टर, मेन शिल्ड, टेल शिल्ड आणि बोगदा खोदकामाच्या कामांना सहाय्य करणाऱ्या 4 विशेष गॅन्ट्रींसह अनेक प्रमुख घटकांचा समावेश आहे (TBM Graphic)
कटर व्हील 4 आरपीएम (रिव्होल्युशन्स पर मिनिट), म्हणजेच प्रति मिनिट 4 फेऱ्यांच्या वेगाने फिरते.
वापरण्यात येत असलेले यंत्र मिक्सशिल्ड टीबीएम आहे, ही प्रगत स्लरी-प्रकारची बोगदा खोदकाम प्रणाली असून ती मिश्र भूस्तर आणि उच्च भूजल दाबाच्या परिस्थितीत मोठ्या व्यासाच्या बोगद्यांच्या उत्खननासाठी विशेषतः तयार करण्यात आली आहे.
मिक्सशिल्ड तंत्रज्ञान उत्खननादरम्यान बोगद्याचा अग्रभाग स्थिर ठेवण्यासाठी दाबयुक्त बेंटोनाइट स्लरीचा वापर करते. हे सिद्ध झालेले तंत्रज्ञान विशेषतः गुंतागुंतीच्या भूवैज्ञानिक परिस्थिती आणि आव्हानात्मक शहरी वातावरणासाठी उपयुक्त आहे.
दाट लोकवस्तीच्या भागांमध्ये जमिनीचे खचणे नियंत्रित करण्याची आणि पृष्ठभागावरील व्यत्यय कमी करण्याची उत्कृष्ट क्षमता असल्यामुळे ही प्रगत बोगदा खोदकाम पद्धत मुंबई उपनगरीय विभागासाठी विशेषतः निवडण्यात आली आहे.
या टीबीएम चा एक प्रमुख फायदा म्हणजे बोगद्याचे उत्खनन आणि सेगमेंट रिंगची स्थापना एकाच वेळी करण्याची त्याची क्षमता. या समांतर कार्यपद्धतीमुळे सुरक्षितता वाढते आणि बोगदा खोदकामाचा वेग लक्षणीयरीत्या सुधारतो, ज्यामुळे प्रकल्पाच्या अंमलबजावणीला गती मिळते.
टीबीएम सुरू करण्यासाठी मुंबईतील विक्रोळी येथे 56 मीटर खोल शाफ्ट—जमिनीच्या पातळीखालील 20 मजली इमारतीइतका—बांधण्यात आला आहे.
शाफ्ट परिसरात टीबीएम च्या कार्यासाठी आवश्यक असलेल्या अनेक सहाय्यक प्रणालींची व्यवस्था करण्यात आली आहे, ज्यामध्ये: जल प्रक्रिया प्रकल्प, स्लरी प्रक्रिया प्रकल्प, बेंटोनाइट साठवण टाक्या, समर्पित वीज उपकेंद्र, बॅकअप जनरेटर संच, ग्राउटिंगसाठी रेडी-मिक्स काँक्रीट प्रकल्प, स्लरी वाहतूक प्रणाली, सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्प, बॅकअप गॅन्ट्री आणि इतर लॉजिस्टिक पायाभूत सुविधा यांचा समावेश आहे.
सुरक्षित बोगदा खोदकाम सुनिश्चित करण्यासाठी आणि जवळील संरचनांचे संरक्षण करण्यासाठी सर्वसमावेशक रिअल-टाइम मॉनिटरिंग प्रणाली बसविण्यात आली आहे. यासाठी वापरण्यात येणाऱ्या उपकरणांमध्ये: सरफेस सेटलमेंट पॉइंट्स (एसएसपी), ऑप्टिकल डिस्प्लेसमेंट सेन्सर्स (ओडीएस) / टिल्ट मीटर्स, बाय-रिफ्लेक्टिव्ह टार्गेट (बीआरटी / 3डी टार्गेट्स), स्ट्रेन गेजेस, कंपन आणि भूकंपीय लहरींचे निरीक्षण करण्यासाठी सिस्मोग्राफ यांचा समावेश आहे.
ठाणे जिल्ह्यातील महापे येथे 11.17 हेक्टरठाणे जिल्ह्यातील महापे येथे 11.17 हेक्टर क्षेत्रात पसरलेले समर्पित कास्टिंग यार्ड 16 किमी टीबीएम विभागासाठी बोगद्याच्या लाइनिंग सेगमेंटच्या निर्मितीसाठी आधीच कार्यरत आहे.
एकूण 77,000 काँक्रीट सेगमेंट्स 7,700 टनेल रिंग तयार करण्यासाठी कास्ट करण्यात येत आहेत. प्रत्येक रिंगमध्ये नऊ वक्र सेगमेंट आणि एक की सेगमेंटचा समावेश आहे. प्रत्येक सेगमेंटची रुंदी 2 मीटर आणि जाडी 500 मिमी आहे, तर एका पूर्ण टनेल रिंगचे वजन सुमारे 100 टन आहे.
टीबीएम द्वारे उत्खनन करण्यात आलेला बोगदा विभाग पूर्णतः जलरोधक संरचनेप्रमाणे डिझाइन करण्यात आला आहे. संरचनात्मक कार्यक्षमता, भूजलाचे वर्तन आणि एकूण बांधकाम सुरक्षिततेसाठी सतत रिअल-टाइम मॉनिटरिंग प्रणालीही बसविण्यात आली आहे.
पाण्याची गळती टाळण्यासाठी बोगद्याच्या लाइनिंगचे संरक्षण डबल-लेयर एथिलीन प्रोपिलीन डायीन मोनोमर (ईपीडीएम) गॅस्केट्स आणि हायड्रोफिलिक सील्सच्या संयोजनाने करण्यात आले आहे, ज्यामुळे दीर्घकालीन संरचनात्मक टिकाऊपणा आणि सुरक्षितता सुनिश्चित होते.